Ai mới thực sự trắng tay trong cú sập lịch sử 11/10 của thị trường crypto?

Có những khoảnh khắc buộc các trader crypto– vốn nổi tiếng với tinh thần lạc quan cực độ – phải đối mặt với những quy luật khắc nghiệt nhưng không ghi thành văn của thị trường. Ngày 11 tháng 10 năm 2025 chính là một trong những cú sốc như vậy — một ngày mà đòn bẩy bị trừng phạt, thanh khoản biến mất, và ngay cả những tay chơi dày dạn nhất cũng phải sững sờ trước màn hình đỏ rực khi hàng tỷ đô la bốc hơi khỏi thị trường crypto.

Giải phẫu cú sụp đổ của thị trường crypto

Ngòi nổ cho cơn hoảng loạn là sự kết hợp nguy hiểm giữa các yếu tố vĩ mô: căng thẳng thương mại và các tiêu đề về thuế quan đã kích hoạt làn sóng “risk-off”. Chỉ trong vòng một giờ, Bitcoin lao dốc khoảng 13%, trong khi các altcoin chịu tổn thất nặng nề hơn. Một số đồng, như ATOM, thậm chí rơi gần về 0 trên các sàn giao dịch kém thanh khoản trước khi phục hồi một phần.

Tổng cộng, hơn 20 tỷ USD vị thế có đòn bẩy đã bị thanh lý trên cả các nền tảng tập trung và phi tập trung — khiến đây trở thành “đợt thổi bay lớn nhất trong lịch sử crypto”, theo Jonathan Man, quản lý danh mục đầu tư của Bitwise.

Đây không phải là một cú giảm chậm rãi. Hàng tuần tăng giá cùng lượng hợp đồng mở (OI) cao ngất đã bốc hơi chỉ sau một đêm, đưa thị trường trở về trạng thái như vài tháng trước. Tổng cộng, hơn 65 tỷ USD hợp đồng mở đã biến mất khỏi hệ thống.

Ai mới thực sự trắng tay?

Nhiều người vội vàng cho rằng “nhà đầu tư nhỏ lẻ lại bị cháy tài khoản”, nhưng thực tế lần này khác hẳn. Theo Scott Melker (Wolf of All Streets), phần lớn nạn nhân không phải là người mới, mà là những trader kỳ cựu trong thế giới crypto, những người quá tin vào hệ thống đòn bẩy và các sàn phi tập trung:

“Những người bị thanh lý không phải là nhà đầu tư nhỏ lẻ. Họ là các trader crypto gạo cội, sử dụng đòn bẩy cao trên các nền tảng phi tập trung. Cú sập này đau đớn, nhưng nó không phải là đợt ‘retail flush’. Đây là cuộc thanh lọc đòn bẩy của chính những người tin tưởng mạnh mẽ nhất vào thị trường.”

Số liệu cũng chứng minh điều đó. Dòng tiền nhỏ lẻ hiện nay chủ yếu tập trung vào mua spot hoặc ETF của các đồng vốn hóa lớn, gần như miễn nhiễm với rủi ro đòn bẩy trong DeFi. Ngược lại, những người chịu thiệt hại nặng nhất là nhóm trader chuyên nghiệp giao dịch hợp đồng perpetual với đòn bẩy cao.

Ngoài ra, một nhóm khác cũng chịu thiệt hại nặng nề: những người vay stablecoin và thế chấp bằng tài sản crypto. Khi giá tài sản thế chấp (như ETH, SOL hay BTC) sụt giảm mạnh, giá trị khoản vay lập tức vượt ngưỡng an toàn. Kết quả là hàng loạt vị thế bị thanh lý cưỡng bức, khiến người vay không chỉ mất tài sản thế chấp mà còn phải chịu thêm phí thanh lý và chênh lệch giá bán. Trên các giao thức như Aave, Morpho hay Compound, các đợt bán tháo tự động này diễn ra liên tục, góp phần gia tăng áp lực bán trên toàn thị trường — biến cú sập ngày 11/10 thành một chuỗi phản ứng dây chuyền thực sự.

Nói cách khác, đợt sụp đổ không nhắm vào nhà đầu tư nhỏ lẻ, mà là đòn trừng phạt dành cho những người dám chơi lớn bằng đòn bẩy và vay mượn trong thế giới phi tập trung — nơi không có chỗ cho sai sót khi thị trường chuyển hướng.

Vì sao thiệt hại lại nghiêm trọng đến vậy?

Theo phân tích hậu khủng hoảng của Jonathan Man, nguyên nhân nằm ở cấu trúc thị trường. Hợp đồng tương lai perpetual là trò chơi “có tổng bằng 0” — khi bên thua lỗ không thể trả đủ, toàn hệ thống bị căng thẳng.

Trong điều kiện bình thường, các lệnh gọi ký quỹ và thanh lý được hấp thụ tự nhiên. Nhưng khi biến động tăng vọt, các nhà cung cấp thanh khoản rút lui, khiến sổ lệnh trở nên mỏng. Điều này dẫn đến biến động giá phi lý trên nhiều altcoin, và cơ chế tự động giảm đòn bẩy (ADL) thậm chí còn loại cả những trader đang có lãi.

Một số nền tảng như Hyperliquid lại hưởng lợi nhờ các pool thanh khoản on-chain, mua được tài sản từ các lệnh bán cưỡng bức, trong khi trader mất vị thế với giá trị chỉ còn một phần nhỏ. Cuối ngày, ngay cả các chiến lược trung lập thị trường cũng bị thiệt hại do rủi ro vận hành và sự chậm trễ trong việc xử lý tài sản thế chấp.

CeFi vs. DeFi: Hai thế giới đối lập

Các sàn tập trung (CEX) gánh chịu hậu quả nặng nề với chuỗi thanh lý dây chuyền, đặc biệt ở các token vốn hóa nhỏ, trong khi DeFi lại trụ vững hơn nhờ yêu cầu thế chấp nghiêm ngặt và cơ chế định giá tự động. Chẳng hạn như USDe mất peg rơi xuống 0,65 USD trên sàn Binance, khiến bất kỳ ai dùng nó làm tài sản ký quỹ đều bị thanh lý nhanh chóng.

Ví dụ, các giao thức như Aave và Morpho chỉ chấp nhận tài sản thế chấp chất lượng cao, đồng thời bảo vệ giá stablecoin, hạn chế nguy cơ “xoáy tử thần” toàn hệ.

Khoảng chênh lệch giá giữa các sàn — đôi khi tới 300 USD — tạo cơ hội hiếm có cho các nhà giao dịch chuyên nghiệp, nhưng thông điệp tổng thể vẫn lạnh lùng: hơn 20 tỷ USD đã bốc hơi, nhưng nhu cầu mua spot vẫn ổn định. Giá phục hồi từ mức thấp nhất, và lượng đòn bẩy dư thừa đã bị quét sạch khỏi hệ sinh thái.

Jonathan Man nhận định: “Khả năng quản trị rủi ro và thanh khoản, chứ không chỉ hướng đi thị trường, mới là yếu tố quyết định ai sống sót.”

Hunter Horsley, CEO của Bitwise, bình luận thêm:

“Đây là một trong những đợt thanh lý lớn nhất trong lịch sử Bitcoin — vậy mà giá chỉ giảm 15%. Một tín hiệu phi thường cho sức mạnh của BTC. Không gì có thể cản đoàn tàu này.”

Kết luận

Sự biến động cố hữu của crypto và mức độ nhạy cảm ngày càng cao với yếu tố vĩ mô khiến những đợt thanh lọc như vậy là điều không thể tránh khỏi — và thực ra lại lành mạnh. Chúng giúp tái cân bằng hệ thống, nhắc nhở mọi người rằng trong thế giới tiền điện tử, đòn bẩy không chỉ rủi ro — mà còn tàn nhẫn.