Điện dư không còn miễn phí: cuộc chiến ngầm giữa thợ đào Bitcoin và AI

Changpeng Zhao (CZ) gần đây cho rằng UAE sản xuất dư điện đủ để đáp ứng “ba ngày” nhu cầu đỉnh điểm mỗi năm, khiến Bitcoin trở thành người mua cuối cùng cho lượng năng lượng vốn sẽ bị bỏ phí.

Gạt bỏ bối cảnh cụ thể, lập luận này về cơ bản là đúng: hoạt động đào Bitcoin biến điện năng bị cắt giảm hoặc bị mắc kẹt trong hệ thống thành doanh thu, khi không còn người mua nào khác sẵn sàng tiếp nhận.

Câu hỏi đặt ra cho năm 2026 không còn là liệu điện dư có thể được khai thác hay không, mà là liệu phần dư đó có mang tính cấu trúc đủ bền để ký hợp đồng dài hạn hay không, và liệu thợ đào có giữ được vị thế khi AI và điện toán hiệu năng cao (HPC) đang đẩy giá điện ổn định lên cao.

Bài toán kinh tế khá rõ ràng. Điện năng chiếm hơn 80% chi phí vận hành tiền mặt của thợ đào, theo báo cáo Digital Mining Industry Report của Cambridge.

Báo cáo này cho biết chi phí điện trung vị (chỉ tính điện) vào khoảng 45 USD/MWh, đồng thời ghi nhận các thợ đào được khảo sát đã cắt giảm tổng cộng 888 GWh tải trong năm 2023, tương đương khoảng 101 MW công suất trung bình bị rút khỏi lưới.

Con số này củng cố luận điểm “tải linh hoạt”: thợ đào có thể tắt máy khi lưới điện cần giảm tải hoặc khi giá điện tăng vọt, khiến họ trở thành công cụ hữu ích cho các công ty điện lực trong việc quản lý tính gián đoạn hoặc tắc nghẽn.

Địa lý cho thấy phần còn lại của câu chuyện. Dù còn hạn chế về phương pháp, bản đồ Cambridge Bitcoin Electricity Consumption Index Mining Map theo dõi sự phân bổ hashrate theo quốc gia, với các lưu ý như độ trễ dữ liệu từ một đến ba tháng, hoặc việc sử dụng VPN/proxy có thể làm phóng đại tỷ trọng ở những nước như Đức hay Ireland.

Việc gán quốc gia dựa trên định vị IP vốn nhạy cảm với cách định tuyến và chịu nhiều giới hạn suy luận.

Trong khuôn khổ đó, bản đồ cho thấy hoạt động đào tập trung tại các khu vực có một điểm chung: tiếp cận nguồn điện rẻ, bị mắc kẹt, hoặc cả hai.

Pakistan biến dư thừa thành chính sách

Pakistan là quốc gia đặt cược rõ ràng nhất. Chính phủ công bố kế hoạch phân bổ 2.000 MW trong giai đoạn đầu của một sáng kiến quốc gia dành cho khai thác Bitcoin và trung tâm dữ liệu AI, với CZ giữ vai trò cố vấn chiến lược cho Hội đồng Crypto Pakistan.

Bộ Tài chính mô tả đây là cách thương mại hóa sản lượng điện dư tại các khu vực thừa năng lượng, biến công suất chưa được khai thác thành tài sản có thể giao dịch.

Nếu 2.000 MW vận hành liên tục, sản lượng điện hàng năm sẽ đạt 17,52 TWh. Với các dàn máy hiện đại hoạt động ở mức 15–25 joule mỗi terahash, lượng điện này về lý thuyết có thể hỗ trợ từ 80 đến 133 EH/s hashrate, trước khi tính đến việc cắt giảm tải, hiệu quả sử dụng điện hay thời gian dừng máy.

Quy mô không quan trọng bằng cấu trúc.

Thợ đào sẽ ký hợp đồng loại nào: điện nền ổn định hay điện có thể gián đoạn? Khu vực nào được lựa chọn? Và chính sách này bền vững đến đâu nếu biểu giá tăng hoặc áp lực từ IMF gia tăng?

Sáng kiến của Pakistan cho thấy “điện dư thừa” có thể trở thành mặt hàng xuất khẩu quốc gia, nhưng việc triển khai sẽ quyết định liệu 2.000 MW này trở thành một trung tâm thực sự hay chỉ là tiêu đề.

Dư thừa do thiết kế, không phải ngẫu nhiên

Cơ hội của UAE không nằm ở dư thừa vĩnh viễn, mà là dư thừa do thiết kế hệ thống.

Nhu cầu đỉnh tại Dubai đạt 10,76 GW vào năm 2024, tăng 3,4% so với cùng kỳ, tập trung vào các tháng hè khi nhu cầu làm mát chiếm ưu thế.

IEA dự báo làm mát và khử mặn sẽ chiếm gần 40% tăng trưởng nhu cầu điện tại Trung Đông và Bắc Phi đến năm 2035, đồng thời chỉ rõ trung tâm dữ liệu là một nguồn cầu mới tăng nhanh.

Điều này mở ra cơ hội cụ thể cho thợ đào: các công ty điện lực xây dựng hệ thống để đáp ứng đỉnh mùa hè, nhưng cần doanh thu quanh năm và sự ổn định lưới trong các giai đoạn thấp điểm.

Thợ đào có lợi thế khi họ linh hoạt hơn AI hoặc HPC, đặc biệt với các tải sẵn sàng cắt giảm, hấp thụ điện năng mà người khác không thể do vị trí, tắc nghẽn hoặc hạn chế điều độ.

Thợ đào Bitcoin có thể tắt ngay lập tức, trong khi trung tâm dữ liệu cần vận hành liên tục, khiến việc cắt giảm và quản lý lưới trở nên khó khăn hơn.

Xu hướng xây dựng công suất nền trong khu vực đang vượt nhu cầu theo mùa, nhưng chính dự báo của IEA cũng cho thấy AI và trung tâm dữ liệu sẽ cạnh tranh trực tiếp với thợ đào về nguồn điện.

Khả năng hình thành trung tâm khai thác phụ thuộc vào việc các công ty điện lực có định giá đủ hấp dẫn cho tải linh hoạt hay không, hoặc liệu các hợp đồng điện ổn định cho AI có lấn át hoàn toàn hoạt động đào.

Khi điện dư trở thành tài nguyên tranh chấp

Paraguay minh họa điều gì xảy ra khi điện dư thu hút thợ đào, rồi dẫn đến phản ứng ngược.

Thủy điện dồi dào đã hút các nhà vận hành tìm kiếm điện rẻ, nhưng thay đổi biểu giá đã tái định giá lợi thế đó. Hiện thợ đào reportedly phải trả từ 44,34 đến 59,76 USD/MWh cộng thuế, và nguồn tin trong ngành cho biết 35 công ty đã ngừng hoạt động sau đợt tăng giá.

Luật số 7300 siết chặt hình phạt với hành vi trộm điện liên quan đến đào trái phép, nâng mức án tối đa lên 10 năm và cho phép tịch thu thiết bị.

Dù vậy, vốn lớn vẫn tiếp tục chảy vào. HIVE đã hoàn tất giai đoạn 1 hạ tầng tại cơ sở 100 MW, được hỗ trợ bởi trạm biến áp 200 MW đã cấp điện đầy đủ, cho thấy một số nhà vận hành vẫn nhìn thấy kinh tế bền vững ngay cả sau khi bị tái định giá.

Căng thẳng rất rõ ràng: thủy điện dư tạo lực hút ban đầu, nhưng khi quy mô đào tăng, nhà nước sẽ điều chỉnh giá khi nhận ra đây là nhóm người mua tập trung và có thể đánh thuế, hoặc khi hạn chế lưới và tác động xã hội tạo áp lực chính trị.

Quỹ đạo của Paraguay cho thấy một trung tâm có thể “lật chiều” khi giấy phép xã hội bị xói mòn, khiến độ bền chính sách trở thành biến số hàng đầu trong mọi mô hình chọn địa điểm.

Điều gì thực sự tạo nên một trung tâm khai thác

Khả năng trở thành trung tâm khai thác vào năm 2026 phụ thuộc vào công thức: chi phí điện giao đến nhân với mức độ linh hoạt hợp đồng và độ bền chính sách, so sánh với mức giá mà AI và HPC sẵn sàng trả, mức độ khan hiếm lưới, cùng rủi ro ngoại hối hay nhập khẩu.

Ba kịch bản có thể xảy ra.

Thứ nhất, tình trạng cắt giảm kéo dài: năng lượng tái tạo tăng nhanh hơn khả năng hấp thụ của lưới, khiến thợ đào thắng thế với vai trò người mua linh hoạt. Các khu vực dư thừa theo mùa hoặc có chủ trương thương mại hóa công suất, như Paraguay hoặc Pakistan, có khả năng trở thành trung tâm.

Thứ hai, AI trả giá cao hơn cho điện ổn định. Trung tâm dữ liệu giành lấy nguồn điện nền dài hạn, đẩy thợ đào vào các khu vực gián đoạn, tắc nghẽn hoặc không thể xuất khẩu điện. Trung tâm khai thác sẽ hình thành ở nơi có giá điện gián đoạn hoặc nguồn “không thể đưa đi nơi khác”.

Thứ ba, tái định giá chính trị. Chính phủ tăng biểu giá khi thợ đào mở rộng quy mô hoặc khi người dân cảm nhận thiếu hụt và tiếng ồn. Paraguay trở thành khuôn mẫu cho một trung tâm bị đảo chiều khi nhà nước điều chỉnh lại chính những điều kiện từng thu hút thợ đào.

Luận điểm của CZ về Bitcoin như người mua cuối cùng là đúng về nguyên tắc. Nhưng trên thực tế, mọi thứ phức tạp hơn nhiều, phụ thuộc vào lưới điện không theo kịp năng lượng tái tạo, vào sự chấp nhận của chính sách đối với tải linh hoạt, và vào khả năng cạnh tranh của thợ đào khi trung tâm dữ liệu liên tục đẩy giá điện ổn định lên cao.

Những trung tâm tồn tại sau năm 2026 sẽ là nơi các điều kiện này hội tụ đủ lâu để xây dựng hạ tầng, ký hợp đồng, và sống sót qua lần điều chỉnh biểu giá đầu tiên hoặc sự cố mất điện mùa hè đầu tiên.

• Giải mã mức “biến động thấp nhất lịch sử” của Bitcoin và tác động tới trader
• Cá voi trên Bitfinex giảm vị thế long BTC khi mục tiêu giá 135.000 đô la lại xuất hiện
• Độ khó khai thác Bitcoin giảm trong lần điều chỉnh đầu tiên của năm 2026

Vương Tiễn