Tranh cãi Uniswap hé lộ xung đột cũ giữa DeFi và Washington

Bốn ngày sau khi Uniswap Labs và Uniswap Foundation đề xuất hợp nhất hoạt động và kích hoạt “fee switch” được chờ đợi từ lâu, một cuộc tranh cãi trên X giữa nhà sáng lập giao thức và cựu chánh văn phòng của Gary Gensler đã khiến những vết thương trong ngành crypto tưởng chừng đã lành lại bị mở ra.

Cuộc trao đổi này không chỉ xoay quanh một cuộc bỏ phiếu quản trị; nó còn là một “cuộc chiến ủy nhiệm” phản ánh cách Washington và cộng đồng Web3 nhìn lại năm 2022, và liệu decentralization (phi tập trung) có thực sự là giá trị cốt lõi hay chỉ là vỏ bọc đối phó với quy định.

Amanda Fischer, hiện đang làm việc tại Better Markets và từng là chánh văn phòng SEC dưới thời Gensler, đã phát động cuộc “tấn công” đầu tiên. Ngày 14/11, bà đăng tải trên X rằng đề xuất hợp nhất hoạt động của Foundation vào Labs, đồng thời hướng phí giao thức sang đốt token UNI, là:

“Trang này đầy những bài viết nói rằng Uniswap đang chuyển hướng sang tập trung hóa, bởi phi tập trung chưa bao giờ là giá trị triết lý cốt lõi mà chỉ là lá chắn pháp lý.”

This site is filled with posts talking about Uni’s switch to centralization because it was never a core philosophical value but a regulatory shield. https://t.co/ngZeL26R6c

— Amanda Fischer (@amandalfischer) November 14, 2025

Chỉ vài giờ sau, Hayden Adams – nhà sáng lập Uniswap – phản hồi:

“Bạn từng cố trao một độc quyền tập trung trên sàn crypto Mỹ cho FTX. Tôi xây dựng thị trường phi tập trung lớn nhất thế giới. Và bà nói phi tập trung không phải giá trị của tôi? Điều này thật nực cười. Không phải mọi thứ bạn đọc trên Twitter đều đúng đâu, Amanda.”

Bóng ma của FTX tại Washington

Adams nhắc đến FTX không chỉ là cách nói ẩn dụ mà còn là nhắc lại chiến lược chính trị. Tháng 10/2022, một tháng trước khi FTX sụp đổ, Sam Bankman-Fried (SBF) công bố “Possible Digital Asset Industry Standards” – khung chính sách ủng hộ việc cấp phép các giao diện DeFi và yêu cầu kiểm tra OFAC (văn phòng kiểm soát tài sản nước ngoài).

Đề xuất này lập tức gây phản ứng dữ dội từ cộng đồng phát triển, vốn xem đây là nhượng bộ trá hình. Erik Voorhees trong một tập Bankless tố cáo SBF “tôn vinh OFAC” và làm suy yếu giá trị cốt lõi của crypto.

SBF lập luận rằng cấp phép giao diện sẽ vừa giữ mã nguồn mở vừa làm hài lòng cơ quan quản lý, nhưng hầu hết nhà phê bình cho rằng điều này vô nghĩa, vì giao diện là cách người dùng truy cập giao thức. Đồng thời, SBF trở thành người ủng hộ nổi bật dự luật Digital Commodities Consumer Protection Act – mà các nhà phê bình gọi là “dự luật SBF”, vì sẽ hạn chế hầu hết dịch vụ DeFi lớn.

Dự luật chết theo FTX, nhưng câu chuyện này khắc sâu một thông điệp: SBF muốn thao túng quy định để ủng hộ sàn tập trung, và Washington sẵn sàng phối hợp.

Fischer thời gian làm việc tại SEC trùng với giai đoạn này. Bà luôn thúc đẩy minh bạch trong lập quy định theo Administrative Procedure Act, và được biết đến là người ủng hộ việc thực thi nghiêm ngặt. Trong các phiên điều trần Quốc hội, bà nhấn mạnh crypto có thể tuân thủ luật chứng khoán hiện hành.

Chính lập trường này khiến cáo buộc của Adams trở nên “nặng ký”: phi tập trung không phải là giá trị cốt lõi, theo bà Fischer, chỉ là công cụ pháp lý.

Fee switch sau 5 năm chờ đợi

Đề xuất hợp nhất là một thay đổi cấu trúc thực sự. Kể từ khi ra mắt token UNI năm 2020, Uniswap Labs hoạt động độc lập với quản trị, bị hạn chế trong việc tham gia quyết định giao thức.

Fee switch vẫn chưa được kích hoạt do lo ngại pháp lý: liệu việc kích hoạt có biến UNI thành chứng khoán hay không.

Đề xuất ngày 10/11, đồng tác giả bởi Adams, Giám đốc điều hành Foundation Devin Walsh và nhà nghiên cứu Kenneth Ng, sẽ:

• Kích hoạt phí giao thức cho Uniswap v2 và v3.

• Chuyển lợi nhuận sang đốt token UNI, đồng thời tiêu hủy ngay 100 triệu UNI từ kho bạc.

• Labs sẽ ngừng thu phí từ giao diện, vốn đã tạo ra tổng cộng 137 triệu USD.

Hợp nhất sẽ gộp Foundation vào Labs, tạo “một đội ngũ thống nhất” phát triển giao thức. Một số nhà phê bình cho rằng đây là tập trung hóa, giảm số “kiểm tra và cân bằng”. Người ủng hộ lại đánh giá đây là hiệu quả: ít thực thể hơn giúp triển khai nhanh hơn. Giá UNI từng tăng tới 50% sau tin tức, hiện ở mức 7,06 USD.

Fischer cho rằng phi tập trung chỉ được duy trì khi mang lại lợi thế pháp lý, và từ bỏ khi lợi ích kinh tế thay đổi. Adams nhìn nhận đây là sự trưởng thành: một giao thức vượt qua năm năm giám sát pháp lý khắc nghiệt, giờ có thể cân bằng giữa giá trị và quản trị.

2022 nhìn từ bối cảnh

Các lệnh trừng phạt Tornado Cash tháng 8/2022 là dấu mốc quan trọng. Khi OFAC trừng phạt mixer protocol, đây là lần đầu tiên mã code đối mặt với trừng phạt. Các nhà phát triển DeFi phải cân nhắc liệu người Mỹ có thể sử dụng giao thức hợp pháp và liệu giao diện có chịu trách nhiệm pháp lý.

Hai tháng sau, SBF đưa ra khung chính sách của mình trong bối cảnh này, đề xuất cấp phép giao diện, kiểm tra người dùng, nhưng vẫn giữ mã nguồn mở – nhiều người xem đây là nhượng bộ mô hình “gatekeeping” mà crypto ra đời để phá vỡ.

Adams và các nhà xây dựng như Voorhees cho rằng bất kỳ thỏa hiệp kiểm soát truy cập nào cũng tái hiện cơ chế gatekeeping của tài chính truyền thống dưới lớp áo Web3. Nếu bạn kiểm tra người dùng từ đầu, bạn đã mất trò chơi permissionless.

Vị thế Uniswap quan trọng bởi quy mô: là sàn phi tập trung lớn nhất, xử lý hơn 150 tỷ USD mỗi tháng và tạo ra gần 3 tỷ USD phí hàng năm, chính sách tuân thủ của Uniswap trở thành chuẩn mực cho ngành.

Tại sao quan trọng hiện nay

SEC hiện tại đã giảm bớt áp lực với crypto. Phân tích của Better Markets chỉ trích rõ ràng sự thụt lùi này.

Với những người ủng hộ thực thi, việc hợp nhất Uniswap là “chiến thắng” đang trôi khỏi tay sau khi các cơ quan quản lý ủng hộ tập trung hóa. Với Adams và cộng đồng DeFi, đây là tự chủ xứng đáng sau nhiều năm chịu giám sát khắt khe, từng khiến UNI có nguy cơ bị xem là chứng khoán.

Tham chiếu FTX nhấn mạnh câu hỏi: ai thực sự hợp tác với ai? SBF vận động cấp phép tập trung, Adams xây dựng hạ tầng phi tập trung. Người này bị sụp đổ vì gian lận, người kia tồn tại và kích hoạt chia sẻ giá trị cho token holder.

Cuộc tranh cãi trên X này gói gọn ba năm căng thẳng: phi tập trung DeFi có thực sự tồn tại, hay chỉ là tiện lợi khi pháp lý cho phép?

Việc đốt 800 triệu USD token và tỷ lệ phê duyệt quản trị 79% cho thấy thị trường đã tự trả lời câu hỏi này.

• Giá UNI bật tăng hơn 40% sau đề xuất ‘UNIFication’ – kế hoạch đại tu toàn diện với cơ chế đốt token và cải tổ phí giao thức
• Uniswap, Lido, Aave?! Nỗi lo tập trung hóa DeFi bằng cách mua lại token
• Uniswap ra mắt mô hình ‘CCA’ cải thiện giá và thanh khoản token

Thạch Sanh